Przejdź do treści
Odkryj Mauritius
Kuchnia i tradycje

Dodo: wymarły ptak z Mauritiusa

Redakcja Odkryj Mauritius5 min czytania
Dodo
Fot. Richard N Horne, CC BY 4.0

Dodo to wymarły nielotny ptak, który żył na Mauritiusie aż do XVII wieku. Wiemy o nim głównie z rysunków i relacji z lat od 1598 do 1662, bo żaden kompletny okaz nie zachował się. Poniżej znajdziesz historię gatunku, wyjaśnienie nazwy, związki z gołębiami, przyczyny wyginięcia oraz miejsca na wyspie, gdzie można szukać śladów ptaka.

Kim był dodo i gdzie żył?

Dodo na Mauritiusie był nielotnym ptakiem, który żył wyłącznie na wyspie Mauritius. Leży ona na Oceanie Indyjskim, na wschód od Madagaskaru, i ma powierzchnię 2040 kilometrów kwadratowych. Razem z Réunion i Rodrigues tworzy Wyspy Mascarenskie. Szczątki subfossylne pokazują, że dodo miał od 62,6 do 75 centymetrów wysokości. Mógł ważyć od 10,6 do 17,5 kilograma. Jego głównym siedliskiem były lasy w suchszych, nadbrzeżnych częściach wyspy. Jadł prawdopodobnie owoce, a do trawienia pokarmu używał kamieni żołądkowych. Samica składała zwykle tylko jedno jajo. Najbliższym żyjącym krewnym dodo jest gołąb nikobarski. Ptak był więc gołębiem, który na wyspie, pozbawionej dużych drapieżników, stracił zdolność lotu.

Skąd wzięła się nazwa dodo?

Pierwsza nazwa ptaka była holenderska. Brzmiała „Walghvoghel”, co oznaczało mniej więcej ptaka mdłego lub obrzydliwego. Zapisał ją w 1598 roku wiceadmirał Wybrand van Warwijck w dzienniku z wizyty na wyspie. Załoga statku Gelderland w 1602 roku nazywała go „Dronte”, a to imię przetrwało w niektórych językach. Słowo dodo najpewniej pochodzi od holenderskiego „Dodaars”, które odnosiło się do kępki piór na tyłku ptaka. Pierwszy zapis tego słowa pochodzi z dziennika kapitana Willema van West-Zanena z 1602 roku. Część autorów powtarza, że nazwa wzięła się z portugalskiego „doudo”, czyli głupiec. Portugalczycy jednak nigdy o tym ptaku nie wspominali. Nazwa naukowa to Raphus cucullatus. Linneusz nadał mu w 1758 roku nazwę Struthio cucullatus, a w 1766 roku Didus ineptus, która dziś jest synonimem.

Jak wyglądał dodo?

Nie zachował się żaden kompletny okaz, więc wygląd ptaka znamy z rysunków, obrazów i opisów z lat od 1598 do 1662. Według większości przedstawień miał szarobrązowe upierzenie z jaśniejszymi lotkami. Na tyłku nosił kępkę jasnych, skręconych piórek. Głowa była szara i naga, dziób zielony, czarny i żółty, a nogi mocne, żółtawe, z czarnymi pazurami. Piórka z okazu w Oksfordzie przypominały te u innych gołębi. Dawniej uważano dodo za tłustego i niezdarnego. Dziś sądzi się, że był dobrze przystosowany do swojego ekosystemu. Różnice w przedstawieniach są na tyle duże, że dokładny wygląd za życia pozostaje nierozstrzygnięty. Dlatego każdy obraz ptaka trzeba traktować z dystansem, bo część z nich powstała bez kontaktu z żywym zwierzęciem.

Dlaczego dodo przestał latać?

Przypuszcza się, że dodo stracił zdolność lotu, bo na wyspie było dużo pożywienia i prawie nie było drapieżników. Mauritius to wyspa wulkaniczna, młodsza niż 10 milionów lat. Przodkowie ptaka prawdopodobnie jeszcze długo potrafili latać. Brak ssaków roślinożernych, które konkurowałyby o pokarm, pozwolił gatunkom osiągnąć duże rozmiary. Mimo zmian w czaszce i wielkości wiele cech szkieletu dodo nadal przypominało mniejsze, latające gołębie. Podobny nielotny gołąb z Fidżi, opisany w 2001 roku z materiału subfossylnego, był tylko nieco mniejszy. Dla porównania warto też poznać ciekawostki o Mauritiusie, bo wyspa słynie z unikatowej fauny.

Czym dodo był spokrewniony?

Na początku XIX wieku naukowcy zaliczali dodo do strusi, rallowatych, albatrosów albo sępów. W 1842 roku duński zoolog Johannes Theodor Reinhardt uznał go za gołębia, opierając się na czaszce z duńskiego muzeum. Przez pewien czas ten pogląd wyśmiewano. W 1848 roku Hugh Edwin Strickland i Alexander Gordon Melville potwierdzili jednak pokrewieństwo z gołębiami. Wskazali podobieństwa w budowie dzioba, czaszki i nóg. Najbliższym wymarłym krewnym był ptak z wyspy Rodrigues. Badania DNA z 2002 roku wskazały jako najbliższego żyjącego krewnego gołębia nikobarskiego. Dalej były gołębie goura z Nowej Gwinei i gołąb zębodzioby z Samoa. Analiza DNA opierała się na materiale z Oksfordu, który jest zdegradowany, dlatego wyniki wymagają niezależnej weryfikacji. Wspólni przodkowie tych ptaków rozdzielili się około 23 milionów lat temu.

Dlaczego dodo zniknął?

Pierwsza wzmianka o dodo pochodzi od holenderskich marynarzy z 1598 roku. Przez kolejne lata ptaka polowali żeglarze i obce gatunki, a jego siedlisko było niszczone. Ostatnia powszechnie uznana obserwacja miała miejsce w 1662 roku. Wyginięcie nie zostało od razu zauważone. Niektórzy uważali dodo za mit. Według opracowań ptak został wytępiony przez intensywne polowania, bo był łatwy do schwytania. Wycięto też prawie całkowicie drzewa hebanowe. Holendrzy opuścili wyspę w 1710 roku, zostawiając makaki, jelenie Java i trzcinę cukrową. Wyginięcie gatunku w ciągu mniej niż wieku od odkrycia zwróciło uwagę na problem wpływu człowieka na zanik całych gatunków.

Gdzie na Mauritiusie szukać śladów dodo?

Najważniejsze zachowane szczątki leżą w Europie. Są to głowa i stopa z okazu w Oksfordzie oraz czaszka w Muzeum Zoologicznym w Kopenhadze. Na Mauritiusie zebrano dużo materiału subfossylnego, głównie z bagna Mare aux Songes. W stolicy, Port Louis, działa Blue Penny Museum. Prezentuje historię i kulturę wyspy oraz legendę o Pawle i Wirginii. Muzeum posiada też dwa znaczki, które należą do najbardziej znanych w historii filatelistyki. Przy nadmorskiej promenadzie Caudan Waterfront są lokalne sklepy z pamiątkami. Przy zakupach warto zapytać sprzedawców, czy mają wyroby z motywem dodo. Śladem przyrody jest też rezerwat La Vanille koło Souillac. Na wyspie przetrwały endemiczne gatunki, jak papużka echo, pustułka mauritiuska i gołąb różowy, dzięki ochronie.

Dodo w kulturze

Dodo zdobył szeroką znajomość dzięki historii „Alicji w Krainie Czarów”, gdzie pojawia się jako postać. Od tego czasu występuje w kulturze masowej, najczęściej jako symbol wymierania i przestarzałości. W XIX wieku w Europie krążyło przekonanie o białym dodo. Ustalono, że była to pomyłka. Pomylono go z wymarłym ibisem z Réunion i z obrazów białych dodo. Dziś wizerunek ptaka występuje w książkach, grafikach i na pamiątkach. Najczęściej służy jako przypomnienie, jak łatwo człowiek może doprowadzić gatunek do zagłady. Dodo nie jest już żywym ptakiem, lecz symbolem gatunku, który zniknął z ziemi na zawsze. Jego historia pokazuje, że opisy z czasów, gdy zwierzęta były jeszcze obecne, bywają niepełne.

Rysunek nielotnego ptaka dodo o szaro-brunatnym upierzeniu, z zakrzywionym dziobem i jasnym ogonem.
Mauritius: historyczna ilustracja przedstawiająca ptaka dodo (Didus cucullatus) Fot. Frederick William Frohawk, Public domain

Jak zaplanować wyprawę śladami dodo?

Port Louis to stolica i największe miasto Mauritiusa, a zarazem główne centrum finansowe i polityczne. Miasto leży w zatoce otoczonej górami, ma współczesną zabudowę i zachowane dzielnice z czasów kolonialnych. Warto tu zobaczyć Aapravasi Ghat, wpisany na listę UNESCO. To tutaj przybywali indentowani robotnicy z Indii, a ich potomkowie stanowią większość mieszkańców wyspy. W pobliżu stoi też Citadelle, fort zbudowany z bazaltu w 1840 roku i nazwany od królowej Adelajdy. Bogata historia wyspy łączy się z przyrodą w rezerwatach i parkach narodowych. Większość turystów przyjeżdża jednak przede wszystkim na plaże, więc muzea w stolicy warto połączyć z wypoczynkiem na wybrzeżu. Aktualne godziny otwarcia Blue Penny Museum znajdziesz na oficjalnej stronie muzeum. Jeśli chcesz aktywnie spędzać czas nad wodą, zobacz osobno kitesurfing na Mauritiusie.

Co jeszcze warto wiedzieć

Czy dodo gdziekolwiek przetrwał?
Nie, dodo wymarł. Ostatnia powszechnie uznana obserwacja miała miejsce w 1662 roku.
Czy na Mauritiusie można zobaczyć szkielet dodo?
Kompletnych okazów nie ma. Najważniejsze zachowane części, czyli głowa i stopa z Oksfordu oraz czaszka z Kopenhagi, leżą w Europie. Na wyspie zbierano głównie materiał subfossylny z bagna Mare aux Songes.
Czy dodo był biały?
Nie, przekonanie o białym dodo na Réunion okazało się pomyłką. Wynikało z mylenia go z wymarłym ibisem i z obrazów białych dodo.
Czy dodo był spokrewniony z gołębiami?
Tak, badania anatomiczne i genetyczne potwierdziły, że dodo należy do rodziny gołębiowatych. Najbliższym żyjącym krewnym jest gołąb nikobarski.
Skąd wzięło się słowo dodo?
Najprawdopodobniej od holenderskiego „Dodaars”, opisującego kępkę piór na tyłku ptaka. Teoria o portugalskim pochodzeniu nie ma potwierdzenia.
Czy warto jechać na Mauritius dla śladów dodo?
Dodo nie ma żywych okazów, więc wyprawa ma sens jako połączenie historii, muzeów i przyrody wyspy.
Prześlij znajomym
Obok tego tekstu

Przeczytaj też